12 yıl süreceğini düşündüğün bir geziyle, dünyanın çevresini yürüyerek dolaşmaya karar vermek ve 28 yıl sonra evine dönmek. Geçenlerde karşılaştığım bu hikâye, 29 yaşında paraşütçü bir askerken bisiklet benzeri bir taşıyıcıya yüklediği neredeyse iki sırt çantalık eşyayla dünya turuna çıkan bir İngiliz’e ait.
Şimdi evine dönmüş ve bugün cebinde sadece 50 pound varmış. Ve diyor ki: “Hayata şimdi sıfırdan başlayacağım. Bu tür büyük, hatta kısa yolculuklara çıkanlar bile döndüklerinde uyum sağlamakta zorlanıyorlar. Bence bunun üstesinden gelebilmenin tek yolu yeni bir amaç, yeni bir tutku edinmek.”
İnsanı böylesine radikal bir karar vermeye iten nedenlerin üzerine düşünmeye değer olduğunu düşünürüm. Çünkü milyarlarca insanın yaşadığı bu gezegende herkesin kolaylıkla verebildiği bir karar olmadığı ve dahi olamayacağı gayet açık. Bu yüzden şu soruyu sormakla başlamak gerekir: Bir insan nasıl olur da yaşamdaki tüm olanaklarını, olduğu konumu, işini, rol ve sorumluluklarını ve her şeyden önce de ailesini, sevdiklerini ve arkadaşlarını arkasında bırakıp yıllarca geri dönmemek üzere çıkıp gidebilir? Ama önce, sahip olduğumuz şu olanaklar üzerine konuşalım biraz.
İnsanlığın ve insan yaşamının bugün ulaştığı nokta için, her dönemin de kendi içerisinde öyle olduğu gibi “tarihin en ileri noktasıdır” diyebiliriz. Teknolojinin ve onun sunduğu olanakların sonucunda, özellikle üretim teknik ve süreçlerinde sağlanan kolaylıklar ve bu sayede de ürün yelpazesinde ortaya çıkan çeşitlilik insanın yaşamının her noktasına dokunmaktadır. Öyle ki insan emeğinin üretim alanında kendine bulduğu alan her geçen gün daralmaktadır. Bununla beraber insanın hem evde hem de ev dışında kullandığı çoğu araç-gereç ve yöntem de insanın geçmişte herhangi bir şeyi edinmek için özellikle de bedensel olarak sarf ettiği güç ve çabayı sürekli olarak azaltmaktadır. Hatta, 2020 yılında gerçekleşen ve tüm gezegende ciddi bir kaosa ve tüm insanlarda ölüm kaygısına neden olan pandemi de yine birçok kolaylaştırıcı hizmet ve ürünün insanların yaşamına hızlıca ve herhangi bir direnç olmaksızın yerleşmesine olanak vermiştir.
İnsanın hem gelişen zekâsının hem de artan bilgi ve deneyiminin sonucu olan bugünkü tüm teknolojik gelişmeler insanın yaşamla olan fiziksel bağını, yaşamak için harcadığı enerjiyi ve bunun için kullandığı becerileri her geçen gün azaltmaktadır. Bu duruma her ne kadar ve biraz da isteyerek alışmışsak da bedenimizde ve özellikle de hayatta kalma becerilerimiz üzerinde yarattığı olumsuz etkileri göz ardı ettik ve etmeye de devam ediyoruz. Ancak gelecek nesillerin sorununun bundan çok daha fazlası olduğunu bugünden görmenin daha önemli olduğu söylenebilir. Fakat bu durumu görmenin, ona engel olmaya veya ondan korunmaya yeterli olup olmayacağı bile tartışılamayacak kadar kontrolümüz dışında olabilir.
Gelecek nesillerin asıl sorunu, bugün artık bizim hayatlarımızın da bir parçası olan yapay zekâ konusudur. Sorun olmasının sebebi ise diğer pek çok teknoloji ve onlarla üretilmiş olan ürün ve hizmetler gibi yaşamamızı kolaylaştırıyor olmasıdır. Fakat bu kez önemli bir farklılık var. Eskiden hayatımıza girmiş olan ürünlerin büyük çoğunluğu, insanların bedensel güç ve emek harcadıkları faaliyetleri kolaylaştırıyordu. Fakat yapay zekâ ise insanın düşünsel faaliyetler için harcadığı güç ve emeği azaltıyor, yani düşünmeyi kolaylaştırıyor. Çünkü insan yapay zekâ aracılığı ile düşünme faaliyetini en kaba anlatımla "taşere ediyor”. Evet, yapay zekâ artık insanın kendisi düşünmek yerine başkasının onun adına düşünmesi için bu faaliyeti devrettiği bir “taşeron”dur!
Yapay zekânın, uzay filmleri ve dizilerindeki repliklerden de hatırladığımız gibi “Bize doğru hızla yaklaşan bir cisim var!” misali yaşamlarımıza bir anda girmesi, temeli 50’li yıllarda atılmış bir fikir tohumuna dayanıyor. Bugün biz de bu tohumun büyüyüp serpilip meyve vermiş halini görüyor, görmekle de kalmayıp meyvesinin tadına bakıyoruz. Şu ana kadar meyvesinin tadına bakıp da tadını beğenmeyen olduğunu sanmıyorum. Öyle ki en basit olandan en karmaşık olana kadar her soruya yanıt veriyor. Saçma veya fazla bilimsel diye bir ayrım da yapmıyor. Kendisi ile iletişim kuranın yaşına, zekâsına, eğitimine, diline, milletine, dinine de bakmıyor, yani insan da ayırmıyor. Ve en kötüsü de bir insanın belki de haftalarca araştırma yaparak elde edeceği bilgileri ortalama yarım dakika içerisinde önünüze döküyor. Şimdi sorarım size, böyle bir zekâyı kim sevmez?
Kolaylaşan her işi için daha da kolaylaştıracak seçenekler aramayı artık alışkanlık haline getirmiş günümüz insanı için yapay zekâ şüphesiz ki bulunmaz bir nimet. Fakat düşünsel beceri ve alışkanlıklarımız üzerindeki olası olumsuz etkisi ise insanlık için karanlık bir gelecek yaratma giziline de sahip. Çünkü her şeyi dijital bir asistana sormayı ve yaptırmayı alışkanlık haline getirecek bir insan topluluğunun ve neslinin zamanla bu sistemler aracılığı ile gerçekleştirdiği faaliyetler için kullanması gereken zihin kasları zayıflayacak ve zamanla da kaybolmaya yüz tutacaktır. Elbette ki bu tehdit dünyadaki herkes için geçerli değildir. Eminim ki bu tehdidin farkında olan ya da bu sistemlerin üreticisi olarak olası zararlı etkilerinin de farkında olan insanlar yapay zekâ kullanımlarını bilinçli olarak sınırlandıracaklardır. Ama bir yandan da asıl tehdit bu insanların, düşünsel beceri ve faaliyetleri zayıflamış olan insanları kendilerine ve kurdukları sistemlere bağımlı yapmayı istiyor olma olasılıklarıdır. Komplo teorisi gibi görünse de düşünceme göre dikkate almaya da değerdir.
İnsanlığın yaşamda kolaylaştırdığı her faaliyetin aslında bir vazgeçiş olduğunu da fark etmek gereklidir. Bu kolaylaştırmalar bize yeni beceriler kazandıran alan ve zamanlar yaratıyor olsa da bunları yaparken nelerden vazgeçtiğimizin üzerinde daha çok durmak, bizim için yarattığı kısa, orta ve uzun vadeli hem fırsatları hem de tehditleri ince bir işçilikle ele almak büyük önem taşımaktadır. Zamanla bizi insan olmaktan sanki tamamen koparacak olan bu tür gelişmelerin özenle ele alınması, insanın hem bedensel hem de zihinsel olarak gelecekte de var olabilmesi için gereklidir. Çünkü geçmişte hem beden hem de zihin gücü ile toplumda önemli yeri olan insan her geçen gün bu yerini ve önemini kendi ürettiği robotlara ve zekâlara kendi eliyle teslim etmektedir.
Eğer biz de bugünkü yaşamımızı ve elimizde olan imkanları bir kenara bırakıp yürüyerek dünyayı dolaşmaya karar verirsek, 28 yıl sonra geriye döndüğümüzde büyük olasılıkla bugün bıraktığımız gibi bir dünya bulamayacağız. Bugün belki de yaşama sıfırdan başlamak hala olanaklı iken 28 yıl sonra sadece beden ve zihin gücü ile bu yaşamda yeniden var olmak olanaklı olmayabilecektir. O kadar zaman sonra geri döndüğümüzde bıraktığımız hayatlarımızı yerinde bulamayabileceğimiz gibi bulduğumuz hayata kolaylıkla uyum sağlayamayacak olabiliriz de!
Geri döndüğünüz hayatınıza uyum sağlayıp sağlayamamak elbette ki önemli bir meseledir. Ancak her şeyi geride bırakan birisi için o olasılıktan daha önemli ve her şeyi geride bırakmaya yetecek ve onu bu konuda güdüleyecek kadar büyük bir neden olduğu da açıktır.
Eğer bir insan sahip olduğu her şeyi geride bırakmayı göze alabiliyorsa bu büyük olasılıkla sahip olduklarına başkalarının yüklediği anlamı yüklemediğini düşündürecektir. Yani, bir aile, eş, ev, iş, araba, arkadaşlar vb. birçok şey o kişi için diğer insanlar için olduğu kadar önemli olmayabilir ya da önemli olsa bile vazgeçilmez olmayabilir. Belki de bu insan çıktığı bu yolculuk ve beraberinde gelen deneyimler aracılığıyla hem dünyanın hem de kendisinin henüz bilmediği yüzünü keşfetmek istiyor olabilir ki bu konuda da haksız sayılmaz. Çünkü insan her ne kadar edindiği bilgiler yoluyla kendisini geliştiriyor olsa da bilginin birincil olması yani kişinin kendi deneyimlerinin bir sonucu olarak elde edilmesi farklıdır. Bu yolla edinilen bilgi insana daha çok şey öğretir. Bunun yanı sıra sürekli olarak aynı veya benzer insanlar ve koşullar ile bunlardan oluşan bir çevrede yaşayan insan için gelecekte ortaya çıkabilecek farklı deneyim olasılıkları da kısıtlı olacaktır.
Kötü dahi olsa bildiklerini ve sahip olduklarını, yani elinde tuttuklarını olasılıklara tercih ederek kendisini konfor alanı içerisinde tutan insan için bu tür girişimler her şeyden daha korkutucu olabilir. Ancak insanın bugün bildiği yaşamdan daha iyi bir yaşam olup olmadığını keşfedebilmesi ya da mevcut yaşamında kaybettiği veya zaten henüz bulamadığı anlamı bulabilmesi korkutucu olarak varsaydığı deneyimlerin gerçekleşmesine izin vermesiyle olanaklıdır. Bunun için illa ki içinde bulunduğumuz yaşamları geride bırakıp 28 yıl boyunca dünyayı yürüyerek dolaşmamıza gerek de yoktur. Gündelik yaşamımızdaki bazı basit kararlarda bile her zamanki seçimlerimizden farklı olanları uygulamak da bazen yaşamımızda büyük farklar yaratabilecektir. Ve hiç kimse denemeden bunu bilemeyecektir!