ABD'nin İran ile yaşadığı kriz ve çatışmaların tarihi, on yıllar öncesine dayanan karmaşık bir geçmişe sahip. Kaçar’lardan Pehlevi’lere, demokrasiden dini otokrasiye uzanan İran’ın modern yolculuğunu, ABD’nin varlığı ve etkisi olmadan kavramak neredeyse imkânsız. Bu inişli çıkışlı tarihin ana hatlarını İz Gazete okurları için özetledik.
KRİZİN KÖKENİ: ABD’DEN DARBEYE DESTEK!
1953: İran petrolünü kamulaştırma hedefiyle iktidara gelen milliyetçi lider Muhammed Musaddık, ABD destekli darbeyle devrildi ve yerine Batı’nın taleplerini koşulsuz yerine getiren Şah Muhammed Rıza Pehlevi tahta çıkarıldı. İran halkının asla unutmadığı bu müdahale, 1900’lerin başından beri İngiliz kontrolündeki Anglo-İran Petrol Şirketi (bugünkü adıyla BP) tarafından yönetilen petrolün, yalnızca İran halkı için işletilmesi gerektiğini savunan Musaddık’ı devirmekle kalmadı, İran’ın Batı dünyasına bağımlılığını daha da kuvvetlendirdi ve ülkede halen süren ABD karşıtlığını körükledi.
1957: Başkan Dwight D. Eisenhower liderliğindeki ABD, İran’ın sivil amaçlarla nükleer program yürütmesinin önünü açan "Barış İçin Atom" programını açıkladı. Anlaşma kapsamında 1967 yılında İran’a 5 megavatlık bir nükleer araştırma reaktörü ve onu beslemek için gereken zenginleştirilmiş uranyum tedarik edildi.
1972: ABD tarihinin en tartışmalı liderlerinden Richard Nixon, Tahran ziyaretinde Şah Muhammed Rıza Pehlevi’ye olan desteğini milyarlarca dolarlık silah anlaşmasıyla ilan etti. Nükleer silahların kapsam dışı tutulduğu anlaşmaya göre ABD’nin Orta Doğu’daki çıkarlarını koruması karşılığında İran’a F-14 savaş uçaklarının da dahil olduğu 16 milyar dolarlık silah satıldı.
BAHAR HAVASININ SONU: İSLAM DEVRİMİ
1979: Şah yönetiminin hızla otoriterleşmesi, artan ekonomik ve sosyal sorunlar ile birleşince devrim kaçınılmaz hale geldi. Halkın büyük çoğunluğunun nefret ettiği Pehlevi, büyük protestolarla başlayıp daha sonra İslami bir niteliğe bürünen devrimci dalga tarafından ülkeyi terk etmeye zorlandı. Devrimin sembolik lideri haline gelen Ayetullah Ruhullah Humeyni, Şah'a muhalefeti nedeniyle 14 yıl sürgünde yaşadığı Fransa’dan ülkesine geri döndü. Humeyni, Şubat ayından itibaren fiili devlet başkanı olarak görev yaptı ve Nisan ayında İran'ın "İslam Cumhuriyeti" ilan edilmesiyle sonuçlanan referanduma öncülük etti. Aralık ayında onaylanan yeni anayasa ile Humeyni ülkenin dini lideri ilan edildi. ABD'nin Şah’ın kanser tedavisi için ülkeye girişine izin vermesiyle harekete geçen üniversite öğrencileri Tahran'daki Amerikan Büyükelçiliği'ni işgal etti. 52 Amerikalıyı rehin alan eylemciler Şah’ın İran’a iadesini talep etti. İslam Devrimi, ABD-İran ilişkilerindeki bahar havasının da sonunu getirdi.
ÖFKE BÜYÜYOR: İRAN -IRAK SAVAŞI!
1980: ABD Nisan ayında rehineleri kurtarmak için harekete geçti. Ancak 8 askerin ölümüyle sonuçlanan girişim başarısız oldu. Dönemin ABD Başkanı Jimmy Carter, İran’la tüm diplomatik ilişkileri kesme kararı aldı. Yaşananları ‘terörizm’ kelimesiyle anmaya başlayan Amerika, aynı yılın Kasım ayında İran’dan petrol ithalatını da durdurdu. 1980’de ülkedeki karışıklıktan faydalanarak etki alanını genişletmek isteyen Saddam Hüseyin liderliğindeki Irak, İran’a saldırdı. Sekiz yıl sürecek savaş boyunca ABD Irak’a koşulsuz destek sağladı.
1981: Büyükelçilikte rehin tutulan ABD’liler 444 gün sonra serbest bırakıldı. ABD Başkanı Ronald Reagan Cezayir Mutabakatı kapsamında, dondurulmuş İran varlıklarını serbest bırakmayı ve İran'ın iç işlerine müdahale etmemeyi kabul etti.
"TERÖR DESTEKÇİLİĞİ" İTHAMI VE AMBARGO!
1984: Lübnan’ın başkenti Beyrut'ta 241 Amerikan askerinin öldüğü kışla bombalamasının ardından ABD İran’ı "terörü destekleyen devletler" listesine ekledi ve silah ambargosu kararı aldı.
1986: ABD Başkanı Ronald Reagan’ın ambargoya rağmen İran’a silah sattığı, elde edilen gelirle de Nikaragua’daki sağcı Kontra gerillalarını finanse ettiği ortaya çıktı. Olay "İran-Contra Skandalı" adıyla tarihe geçti.
1988: Amerikan savaş gemisi USS Vincennes, Hürmüz Boğazı üzerinde bir İran yolcu uçağını düşürdü ve uçaktaki 290 kişinin tamamı hayatını kaybetti. 3 Temmuz’da gerçekleşen olayın ardından ABD, yolcu uçağının savaş uçağıyla karıştırıldığını savundu.
2002: Başkan George W. Bush, İran’ı Kuzey Kore ve Irak ile birlikte "Şer Ekseni"nin parçası olarak tanımladı. Aynı yıl, İran’ın gizli nükleer tesisleri olan Natanz ve Arak ifşa edildi.
2000’LER: NÜKLEER GERİLİM!
2003: İran, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’na uranyum zenginleştirme faaliyetlerini askıya alacağı ve nükleer tesislerinin daha sıkı denetlenmesine izin vereceği sözünü verdi. 2013 yılının Eylül ayında ABD Başkanı Barack Obama, İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ile telefonda görüştü; bu, 30 yılı aşkın bir sürenin ardından iki ülke arasındaki ilk üst düzey temastı. Kasım ayında nükleer programı kısıtlamayı amaçlayan ilk anlaşma imzalandı.
2015: Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) olarak DA bilinen tarihi nükleer anlaşma imzalandı. Yaptırımların kaldırılması karşılığında İran, uranyum zenginleştirme kapasitesini ve stoklarını ciddi oranda sınırlamayı taahhüt etti.
2018: ABD, Donald Trump’ın ilk başkanlık döneminde JCPOA’dan tek taraflı olarak çekildi. Yaptırımları geri getiren gelişmenin ardından İran, yüksek düzeyde uranyum zenginleştirmeye yeniden başladı.
2019: ABD, İran'ın en güçlü askeri kurumu olan Devrim Muhafızları Ordusu'nu terör örgütü ilan etti.
2020: ABD, Irak’ın başkenti Bağdat'ta düzenlediği insansız hava aracı saldırısında, İran’ın en güçlü askeri komutanı General Kasım Süleymani’yi öldürdü. İran, saldırıya Irak'taki ABD askeri üslerini vurarak karşılık verdi.
2025: İkinci kez ABD Başkanı seçilen Donald Trump, İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney'e bir mektup göndererek yeni bir anlaşma için iki ay mühlet verdi. Bu arada İsrail İran’a, nükleer programı hedef alan bir hava saldırısı başlattı. İran, misilleme olarak Katar’daki El Udeid Hava Üssü'nü bombaladı.
2026: 2025 sonunda başlayan ve para birimindeki çöküşle tetiklenen hükümet karşıtı protestolar tüm İran’ı sardı. Rejimin sert müdahalesi sonucu 6 binden fazla sivilin öldüğü bildirildi. Trump, protestoculara yönelik muameleyi gerekçe göstererek askeri müdahale tehdidinde bulundu ve nükleer diplomasi için zamanın dolduğunu duyurdu.
