SEREN KARAŞAHİN / İZGAZETE - Ege Genç İş İnsanları Derneği (EGİAD), küresel ticarette artan jeopolitik risklerin, kritik ithalat bağımlılıklarının ve tedarik zinciri kırılganlıklarının bölge ekonomisi üzerindeki etkilerini ortaya koyan “Ege Bölgesi Ekonomik Güvenlik Analizi” raporunu kamuoyuna sundu.
EGİAD Think Tank çatısı altında Research İstanbul iş birliğiyle hazırlanan rapor, EGİAD Dernek Merkezi'nde düzenlenen toplantıyla tanıtıldı. EGİAD Yönetim Kurulu Başkanı Kaan Özhelvacı'nın ev sahipliğinde gerçekleştirilen toplantıda Research İstanbul Yönetici Ortağı ve araştırmanın yazarlarından Can Selçuki raporu sundu.
EKONOMİK GÜVENLİK İÇİN SOMUT EYLEM PLANI SUNULDU
Toplantıda araştırmanın araştırmanın sonuçları doğrultusunda ulusal düzeyde ekonomik güvenlik izleme ve erken uyarı sistemi kurulması, kritik hammaddelerde alternatif tedarikçi ağlarının geliştirilmesi, fizibiliteye dayalı stratejik stok mekanizmaları ve yerli ikame yatırımlarının desteklenmesi önerildi. Bölgesel düzeyde ise EGİAD koordinasyonunda bir tedarik istihbaratı platformu geliştirilmesi, Denizli ve Uşak'ta tekstil hammaddeleri için ortak satın alma modelleri oluşturulması, İzmir'de tarım-gıda lojistiği ve depolama altyapısının güçlendirilmesi, Aliağa'da petrokimya entegrasyonuna yönelik yatırım fizibilitelerinin değerlendirilmesi ve KOBİ'lerin siber güvenlik ile sürdürülebilirlik kapasitelerinin artırılması öne çıktı.
EGE’DE 8 İL ANALİZ EDİLDİ
Türkiye genelinde 4 bin 524 ürünün ithalat kırılganlığının incelendiği ve Ege'nin sekiz ilinin mercek altına alındığı çalışma, bölgenin sanayi ve ticaret yapısındaki stratejik bağımlılıkları, jeopolitik krizlere karşı hassasiyetleri ve ekonomik güvenliğin güçlendirilmesine yönelik somut politika önerilerini ortaya koydu.
Raporun sunumunu gerçekleştiren Can Selçuki, Avrupa Birliği’nin ABD ile Çin arasında sıkıştığını dile getirirken, Türkiye’nin bu ikilemde potansiyel olarak Gümrük Birliği’nin sağladığı avantajlardan mahrum etmenin arifesinde olduğunu söyledi. Dünya ticaretinde büyük bir kavganın olduğunu söyleyen Selçuki, “Türkiye de burada her taraftan etkileniyor. Bizim de kendimize dair birtakım stratejiler geliştirmemiz lazım” dedi.
Türkiye’nin ithalata odaklanması gerektiğini ifade eden Selçuki, AB, Çin Rusya ve diğer ülkeler başlığının Türkiye için önemli olduğunu belirtti. Raporda ithalat kırgınlığına da değindiklerini açıklayan Selçuki, küresel İhracatçı havuzu, ürünün yaygınlığı ve Türkiye'nin ürün bazında ticaret uzmanlaşmasına bakılarak bileşik kırılganlık endeksinin bulunduğunu dile getirdi.
“EGE’DE KIRILGANLIĞI İTHALATIN HACMİ DEĞİL İTHALAT SEPETİNİN YAPISI BELİRİYOR”
Dört farklı şok senaryosu üzerine çalıştıklarını ifade eden Selçuki, şu ifadeleri kullandı:
“Türkiye hem ürün çeşitliliği hem de hedef Pazar bakımından çok çeşitli bir ülke. Dolayısıyla çok da ciddi dış ticaretimiz var. Hacmen çok yüksek olmayabilir ama katma değer ve kritik girdi olması bakımından önemli ürünleri tespit ettik. 312 ürünün çift yönlü risk taşıdığını gördük. Yani hem tedarik riski hem ikame güçlüğü. Bunların arasında 111 en kritik ürün bulduk. Bunun sonucunda en büyük 50 ihracat Ekonomi arasında Türkiye'nin aslında tedarikçi çeşitliliğinde Türkiye'nin görece iyi bir durumda olduğunu da gördük. Dolayısıyla Ege'de kırılganlığı ithalatın hacmi değil ithalat sepetinin yapısı belirliyor.”
“İZMİR, EGE İHRACATINI SIRTLIYOR”
İzmir’in Ege ihracatını sırtladığını dile getiren Selçuki, İzmir'in ihracatının hacmi ile riski arasında bir ters orantı olduğunu açıkladı. Öte yandan Muğla’nın da hem düşük ithalatı hem de riski bakımından Türkiye'nin onuncu sırasında bulunduğunu söyledi.
Her il için farklı çözüm önerileri sunulabileceğini dile getiren Selçuki, kırılganlıkların birbirinden farklı olmasının illerin birbirine çözüm olabilecek kapasiteye sahip olabileceğini ifade etti.
“TÜRKİYE’NİN ÇİN’LE REKABET ETME ŞANSI YOK”
Türkiye’nin büyük ve güçlü bir ülke olmasına rağmen günümüzde Çin ile rekabet edebilecek yapıda olmayacağını belirten Selçuki, “Türkiye'nin Çin'le rekabet etme şansı yok. Yani bu bir şey değil. Bu bir subjektif değerlendirme Çin'in ölçeği, sermaye yapısı, teknolojik kapasitesi, teknik kapasitesi, politik sisteminin karar verme mekanizmasını bir tarafa koyun. Diğer tarafa bütün bu bileşenlerle Türkiye'yi koyun. Türkiye gibi orta büyüklükte bir ülkenin Çin ile bu alanlarda mücadele etme şansı maalesef yok” dedi.
Yeşil dönüşümün bir lüks olarak kulağa gelebileceğini aktaran Selçuki, “Sevsek de sevmesek de biz dış ticaret olarak kendimizi geliştirmek zorundayız. B planı geliştirmek zorundayız. Hindistan ve Çin’e ürün satma şansımız zor” diye konuştu.
“FUTURE LAB, İZMİR’E VE BÖLGEYE KATKI SAĞLAYABİLİR”
İzmir Ticaret Odası’nın (İZTO) geçen hafta açıkladığı İzmir’in geleceğine ilişkin vizyon planlarına değinen Selçuki, Future Lab projesinin yapılanmasının İzmir’in risklerinin önceden tespit edilebilmesi için öngörülü bir çalışma olduğunu dile getirdi. Selçuki, bu inisiyatifin devam etmesi durumunda hem İzmir hem de bölgenin fayda sağlayacağını söyledi.
TEKNİK LİSELERİN SÜREKLİLİĞİNE ELEŞTİRİDE BULUNDU
Konuşmasında özel sektöre de bir eleştiride bulunan Selçuki, “Özel sektör, her gittiğim ilde teknik okullar kurmuş fakat sürekliliği gelmiyor. Elazığ'a da İzmir’de de Antalya'da da var. Bu noktada bu yapıların liselerin sürdürülebilirlik ile bir sıkıntı var. Kamu veya iş dünyası sonradan desteğini mi çekiyor bakılması lazım” dedi.
Toplantıda EGİAD Yönetim Kurulu Başkanı Kaan Özhelvacı da raporda 2027–2029 dönemini kapsayan Orta Vadeli Program’da (OVP) “Ekonomik Güvenlik ve Dayanıklılık” konusuna ayrı bir politika başlığı olarak yer verildiğine dikkati çekerken, bu alanı İzmir ve Ege Bölgesi özelinde kapsamlı ürün, il ve şirket verileriyle ele alındığını ifade etti.
“İZMİR'İN EKONOMİK GÜVENLİK HARİTASINI ÇIKARMALIYIZ”
Söz konusu raporun yalnızca bilimsel bir araştırma olmadığını ifade eden Özhelvacı, uygulanabilir politika önerilerine dönüşecek stratejik bir çalışma olarak değerlendirdiğini belirten Özhelvacı, İzmir için somut bir çağrıda bulundu. Rapordaki bulgu ve önerilerin kamu kurumları, yerel yönetimler, meslek kuruluşları ve iş dünyasıyla paylaşılacağını, ortak projeler ve iş birlikleri geliştirilmesinin hedeflendiğini ifade eden Özhelvacı, “İzmir’in kurumlarıyla, odalarımızla, kalkınma ajansımızla, üniversitelerimizle birlikte, kentimizin kritik bağımlılıklarını ve altyapı kırılganlıklarını ortaya koyan bir İzmir ekonomik güvenlik haritası çıkarmayı ve İzmir’in OVP’deki ekonomik güvenlik tedbirleri için pilot il olmasını öneriyorum. EGİAD olarak bu çalışmaya katkı vermeye hazırız” dedi.
“EKONOMİK DAYANIKLILIK 3 ANA BAŞLIKTA DEĞERLENDİRİLMELİ”
Ekonomik dayanıklılığın yalnızca ulusal ölçekte değil, bölgeler ve firmalar düzeyinde de güçlendirilmesi gerektiğinin altını çizen Özhelvacı, “Amacımız kaygıları çoğaltmak değil, riskleri ölçülebilir ve yönetilebilir hâle getirmek. Veriye dayalı bu yaklaşım, firmalarımızın ve kamu kurumlarımızın daha doğru öncelikler belirlemesine yardımcı olabilir” dedi.
Özhelvacı, “Ekonomik çeşitlilik, tek başına ekonomik güvenlik anlamına gelmiyor. Çünkü birbirinden farklı sektörlerde faaliyet gösteren şirketlerimiz, aynı enerji kaynaklarına, aynı lojistik altyapıya veya aynı kritik ithal girdilere bağımlı olabiliyor. Dolayısıyla dışarıdan bakıldığında çok güçlü ve çeşitli görünen bir ekonomik yapı, belirli alanlarda ortak kırılganlıklar taşıyabiliyor” diye konuştu.
“AVANTAJLAR FIRSATA ÇEVRİLMELİ”
İzmir'in üretim kapasitesi, liman altyapısı, sanayi birikimi ve uluslararası ticaret bağlantılarının önemli avantajlar sunduğunu söyleyen Özhelvacı, bu avantajların sürdürülebilir rekabet gücüne dönüşmesi için kritik girdilerde tedarik çeşitliliğinin artırılması, enerji ve su güvenliğinin sağlanması, lojistik altyapının güçlendirilmesi ve teknolojik dönüşümün hızlandırılması gerektiğini vurguladı.
İTHALATTA 10,9 MİLYAR DOLAR RİSK ALTINDA
Raporda, Türkiye'nin ithalat yapısı tedarikçi yoğunlaşması, jeopolitik riskler, alternatif kaynaklara erişim ve ikame güçlüğü açısından değerlendirildi. Geliştirilen Bileşik Kırılganlık Endeksi kapsamında incelenen 4.524 üründen 312'sinin hem yüksek ithalat kırılganlığı hem de yüksek ikame zorluğu taşıdığı belirlendi. Bu ürünlerin 2024 yılı ithalat değerinin toplam 10,9 milyar dolara ulaştığı saptandı. Daha sıkı risk ölçütleriyle belirlenen 111 öncelikli kritik ürünün ise yaklaşık 1,5 milyar dolarlık ithalata karşılık geldiği ortaya konuldu. Nükleer reaktör parçaları, akrilonitril, antibiyotikler ve molibden cevheri gibi stratejik ürünlerin de yer aldığı bulgular, ithalat hacmi görece sınırlı olsa bile alternatif temin olanakları kısıtlı girdilerin üretim güvenliği açısından kritik önem taşıdığını gösterdi.
İZMİR'İN GÜÇLÜ SANAYİ YAPISININ ARDINDA KRİTİK BAĞIMLILIKLAR BULUNUYOR
Araştırmada İzmir, Manisa, Denizli, Aydın, Muğla, Uşak, Kütahya ve Afyonkarahisar'ın ithalat kırılganlıkları karşılaştırmalı olarak incelendi. Ulusal il bazlı kırılganlık endeksi ortalaması 0,320 olarak hesaplanırken, İzmir'in 0,308'lik değerle Türkiye ortalamasının altında kaldığı belirlendi. İncelenen verilerde Ege Bölgesi ithalatının yaklaşık yüzde 64'ünü gerçekleştiren İzmir'in, sektörel çeşitliliğine rağmen özellikle organik kimya girdilerinde yüksek ikame güçlüğü taşıdığı görüldü. Bitkisel yağ ve yağlı tohumda tedarikçi yoğunlaşması, makine, demir-çelik, plastik ve enerji girdilerinde ise tedarik sürekliliği öne çıkan risk alanları arasında yer aldı.
EN YÜKSEK KIRILGANLIK ENDEKSİ MUĞLA’DA
Rapora göre Ege illeri arasında en yüksek ithalat kırılganlık endeksi 0,363 ile Muğla'da ölçüldü. Muğla'da hayvan yemi ve bitkisel yağda tedarikçi yoğunlaşması, Denizli'de bakır ve sentetik liflerde ikame güçlüğü, Uşak'ta ise hububat ve sentetik lif tedarikindeki çok yönlü riskler dikkat çekti. Bulgular, ithalat hacminin büyüklüğü ile kırılganlık düzeyinin her zaman örtüşmediğini ve her il için farklılaştırılmış ekonomik güvenlik politikalarına ihtiyaç bulunduğunu ortaya koydu.
EGE SANAYİSİNİN KÜRESEL ŞOKLARA HAZIRLIĞI ÖLÇÜLDÜ
Raporda, mevcut ithalat yapısının yanı sıra dört farklı kriz senaryosu da analiz edildi. Çin Kaynaklı İhracat Kısıtlaması, Rusya Enerji ve Hammadde Şoku, Küresel Deniz Taşımacılığı Krizi ve bu gelişmelerin eş zamanlı yaşandığı bileşik jeopolitik şok senaryoları üzerinden gerçekleştirilen stres testlerinde, illerin risk göstergelerindeki değişimler değerlendirildi.
