Kurtuluş Savaşı ile beraber Türk milletinin bağımsızlık mücadelesi yeni bir devletin kuruluşuyla sürdü. Cumhuriyet’e giden yolda 28 Ekim 1923 gecesi tarihi bir dönüm noktası oldu. Çankaya Köşkü’nde dillendirilen ve Türkiye’nin geleceğini şekillendiren bu karar önemli bir adım oldu. Cumhuriyetin kurucu lideri Mustafa Kemal Atatürk, “Efendiler, yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz” dedi ve ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) kabul edilerek yeni Türk devletinin yönetim biçimi resmen belirlendi.
TBMM zabıtlarında yer alan bilgilere göre; Meclis 29 Ekim 1923 yılında sabah saat 06:00’da Meclis İkinci Başkanvekili İsmet İnönü başkanlığında toplandı. Görüşülen maddeler arasında “Teşkilâtı esasiye kanununun bazı mevaddınm tavzihan tadiline dair kanun” ismiyle yer alan kanunla birlikte devlet yönetiminin cumhuriyet olmasına karar verildi.
Encümen toplantısının ardından ilgili maddeler meclis üyelerine sunuldu. Meclis üyeleri görüş ve düşüncelerini aktardıktan sonra sabah saat 09:00’da oybirliği ile Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi.
ATATÜRK KÜRSÜYE ÇIKTI: VAZİFEYİ BU ACİZ ARKADAŞINIZA TEVCİH BUYURDUNUZ
Oybirliği kararının ardından kürsüye çıkan Mustafa Kemal Atatürk, şu açıklamaları yaptı:
Muhterem arkadaşlar, mühim ve cihan şümul hadisatı fevkalâde karşısında muhterem milletimizin teyakkuz ve intibahı hakikisine bir vesikai kıymettar olan, Teşkilâtı Esasiye Kanunumuzun bâzı maddelerini tavzih için encümeni mahsus tarafından Heyeti Celilenize teklif olunan kanun lâyihasının kabulü münasebetiyle yeni Türkiye Devletinin zaten cihanda malûan olan, malûm olması lâzımgelen- mahiyeti beynelmilel mâruf unvanı ile yadedildi. Bunun icabı tabiisi olmak üzere, bugüne kadar doğrudan doğruya Meclisinizin Riyasetinde bulundurduğunuz arkadaşınıza ifa ettirdiğiniz vazifeyi Reisicumhur unvanı ile yine aynı arkadaşınıza, bu âciz arkadaşınıza... (Estağfurullah, hakkınızdır sesleri) tevcih buyurdunuz.
“HEYETİ CELİLENİZE TEŞEKKÜRAT EDERİM”
Bu münasebetle şimdiye kadar mükerreren hakkımda izhar buyurmuş olduğunuz muhabbet ve samimiyet ve itimadı bir defa daha göstermekle yüksek kadirşinaslığınızı ispat etmiş oluyorsunuz. Bundan dolayı Heyeti Celilenize bütün samimiyeti ruhiyemle arzı teşe'kkürat ederim. (Estağfurullah, Allah muvaffakiyet versin sesleri)
Efendiler! Asırlardan beri Şarkta mağdur ve mazlum olan milletimiz, Türk Milleti, hakikatte meftur olduğu hasailden muarra telâkki ediliyordu. Son senelerde milletimizin fiilen gösterdiği kabiliyet, istidat, idrak kendi hakkında suizanda bulunanların ne kadar gafil ve ne kadar tetkikten uzak, zevahir perest insanlar olduğunu pek güzel ispat etti. Milletimiz, haiz olduğu evsaf ve liyakatini Hükümetinin yeni ismiyle cihanı medeniyete daha çok suhuletle izhara muvaffak olacaktır. (İnşallah sesleri) Türkiye Cumhuriyeti cihanda işgal ettiği mevkie lâyık olduğunu aşariyle ispat edecektir. (İnşallah sesleri) Arkadaşlar bu müessesei âliyeyi vücuda getiren Türk Milletinin son dört sene zarfında ihraz ettiği, zafer, bundan sonra da birkaç misli olmak üzere, tecelliyatmı gösterecektir. (İnşallah sesleri) Âcizleri mazhar olduğum bu emniyet ve itimada kesbi liyakat etmek için pek mühim gördüğüm bir noktadaki ihtiyacımı arz etmek mecburiyetindeyim. O ihtiyaç, Heyeti Aliyenizin şahsım hakkındaki teveccüh ve itimadının, müzaheretinin devamıdır.
“MUHTEREM ARKADAŞLARIMIN ELLERİNE ÇOK SAMİMİ VE SIKI BİR SURETTE YAPIŞARAK ÇALIŞACAĞIM”
(Hiç şüphe yok, daima sesleri) Ancak bu sayede ve Allah'ın inayetiyle, şahsıma tevcih buyurduğunuz ve buyuracağınız vazaifi hüsnü ifaya muvaffak olabileceğimi ümidederim. (Allah muvaffak etsin sesleri) Daima muhterem arkadaşlarımın ellerine, çok samimî ve sıkı bir surette yapışarak onların şahıslarından kendimi biran bile müstağni görmiyerek çalışacağım. Milletin teveccühünü daima noktayı istinat telâkki ederek, hep beraber ileriye gideceğiz. Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır. (Şiddetli ve sürekli alkışlar)
REİS — Efendim yarın öğleden sonra saat bir buçukta içtima etmek üzere Celsei tatil ediyorum.
AVNİ B. (Bozok) — Bir dua yapılsın. (Dua edilsin sesleri)
(Karahisar Mebusu Kâmil Efendi tarafından kürsüde bir dua kıraat edilmiştir.)
KABUL EDİLEN MADDELER
Kabul edilen maddeler şu şekilde:
BİRÎNCÎ MADDE —• Hâkimiyet, bilâkaydü şart milletindir, idare usulü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir. Türkiye Devletinin şekli Hükümeti, Cumhuriyettir.
İKİNCİ MADDE — Türkiye Devletinin dini, Dini islâmdır. Resmî lisanı tükçedir.
DÖRDÜNCÜ MADDE — Türkiye Devleti Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur. Meclis, Hükümetin inkısam ettiği şuabatı idareyi icra Vekilleri vasıtasiyle idare eder.
ONUNCU MADDE — Türkiye Reisicumhuru, Türkiye Büyük Millet Meclisi Heyeti Umumiyesi tarafından ve kendi âzası meyanmdan bir intihap devresi için intihap olunur. Vazifei Riyaset yeni Reisicumhurun intihabına kadar devam eder. Tekrar intihap olunmak caizdir.
ON BİRİNCİ MADDE — Türkiye Reisicumhuru Devletin reisidir. Bu sıfatla lüzum gördükçe Meclise ve Heyeti Vekil eye riyaset eder.
ON İKÎNCÎ MADDE — Başvekil Reisicumhur tarafından ve Meclis âzası meyanmdan intihap olunur. Diğer vekiller Başvekil tarafından yine Meclis âzası
arasından intihap olunduktan sonra heyeti umumiyesi Reisicumhur tarafından Meclisin tasvibine arzolunur. Meclis hali içtimada değil ise keyfiyeti tasvip Meclisin içtimama talik olunur.
