1979’da İslam Cumhuriyeti’nin kuruluşundan bugüne İran toplumuna ve siyasetine damga vuran, rejimi ortadan kaldırımasa bile mücadele geleneğinde derin izler bırakan büyük protesto gösterilerini İz Gazete okurları için yeniden hatırlatıyoruz.
1. BAŞÖRTÜSÜ İSYANI - 1979
İran İslam Devrimi’nin lideri Ayetullah Humeyni’nin 7 Mart 1979’da işyerlerindeki tüm kadınlar için zorunlu örtünme emrini vermesinin ardından 8 Mart Dünya Kadınlar Günü’nde Tahran’da binlerce kadın yürüyüş düzenledi. İran tarihinin klasik örgüsünü tekrar eden eylemler kısa sürede rejim karşıtı bir harekete dönüşürken, kadınların başörtüsü zorunluluğuna, kamusal alandaki cinsiyet ayrımına ve kültürel kısıtlamalara yönelik itirazları, rejim destekçisi grupların saldırıları ve güvenlik güçlerinin sert müdahalesiyle bastırıldı.
2. ÖĞRENCİ OLAYLARI - 1999
Temmuz ayında reform yanlısı Selam gazetesinin kapatılmasına karşı barışçıl protestolara başlayan Tahran Üniversitesi öğrencilerinin kaldığı yurt binasına yapılan sert polis baskını, eylemlerin ülke geneline yayılmasına sebep oldu. Sansürün kaldırılması, sorumluların yargılanması ve siyasal reform yapılması gibi talepler içeren protestolar güvenlik güçlerinin sert müdahalesiyle etkisizleştirildi.
3. YEŞİL HAREKETİ - 2009
Muhafazakar Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad’ın 2009’da yapılan seçimde ikinci kez seçilmesi protestoları tetikledi. Tartışmalı seçim sonuçlarını, “Oyum nerede?” sloganıyla protesto eden İranlılar eylemlerini haftalarca sürdürdü. Reformcu aday Mir Hüseyin Musevi’nin kampanya rengi olan yeşil, hareketin simgesine dönüşürken, onlarca kişinin hayatını kaybettiği olaylar güvenlik güçlerinin sert müdahalesiyle bastırıldı. Sokakta vurularak öldürülen felsefe öğrencisi Nida Ağa Sultan hareketin sembolü haline geldi.
4. EKONOMİK KRİZ VE KANLI KASIM - 2017 / 2019
2017 krizinin İran’a yansıması sert ve kanlı olaylar biçiminde kendini gösterdi. Meşhed’de başlayan protestolarda hayat pahalılığı, işsizlik ve yolsuzluk kısa sürede rejim eleştirisine dönüştü. Protestolar 100’den fazla kente yayıldı. Kasım 2019’da ise akaryakıt fiyatlarına bir gecede yapılan yaklaşık yüzde 200’lük zamla tetiklenen protestolar, rejim güçlerinin sertlik dalgasıyla karşılık buldu. İnternetin kesildiği ve güvenlik güçlerinin gerçek mermi kullandığı eylemlerde yüzlerce kişi öldürüldü, binlerce kişi gözaltına alındı.
5. MAHSA AMİNİ - 2022
2022 yılının Eylül ayında, örtünme kurallarına uymadığı gerekçesiyle gözaltına alınan ve kaybolan 22 yaşındaki Mahsa Amini, yeni protesto dalgasının sembolüne dönüştü. Protestocuların sıklıkla kullandığı, “Kadın, yaşam, özgürlük” sloganı, temel hak ve özgürlüklerini talep eden İran halkının mücadelesinde önemli bir dönüm noktasına kaynaklık etti. Gösterilerde yüzlerce kişi hayatını kaybetti, on binlerce kişi gözaltına alındı. İdamlar ve ağır cezalarla bastırılmaya çalışılan bu dalga, rejimin toplumsal meşruiyetini derinden sarstı.
