İzmir’in merkezinde, Alsancak Garı’nın hemen yanında yer alan Alsancak Demiryolları Saat Kulesi, kentin demiryolu geçmişine ve modernleşme sürecine tanıklık eden en önemli yapılardan biri olarak dikkat çekiyor. Bugün çoğu kişinin fark etmeden önünden geçtiği bu yapı, aslında İzmir’in ilk saat kulesi olma özelliğini taşıyor.
DEMİRYOLUYLA BİRLİKTE DOĞAN BİR YAPI
1857 yılında, dönemin İzmir Valisi Mustafa Paşa döneminde temeli atılan İzmir–Alsancak–Aydın Demiryolu, Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk demiryolu projelerinden biri olarak tarihe geçti. Alsancak Garı, bu hattın başlangıç noktası olarak 1858 yılında hizmete açıldı. Demiryolu hattının tamamlanmasıyla birlikte 1866 yılından itibaren yoğun bir şekilde kullanılmaya başlandı.
Bu süreçte yalnızca Aydın hattı değil, özel girişimciler tarafından Buca’ya uzanan bir demiryolu hattı da inşa edildi. Şirinyer’den ayrılarak Buca’nın iç kesimlerine, özellikle Levantenlerin yaşadığı bölgelere kadar uzanan bu hat, 1870 yılında işletmeye açıldı.
SAAT KULELİ İSTASYON İHTİYACI
Buca hattının devreye girmesiyle Alsancak Garı’nda önemli değişiklikler yaşandı. Mevcut sundurmalar daha çok yük taşımacılığına hizmet ettiğinden, yolcu taşımacılığı için yeni bir istasyon binasına ihtiyaç duyuldu. Özellikle dönemin varlıklı ailelerinin rahatça trene binebileceği, daha düzenli bir yapı planlandı.
Bu ihtiyaç doğrultusunda, İngiltere’deki yolcu istasyonlarının küçük bir modeli örnek alınarak saat kuleli istasyon binası inşa edildi. Yapı, hem işlevsel hem de mimari açıdan dönemin modern anlayışını yansıtıyordu.
MİMARİ ÖZELLİKLERİYLE DİKKAT ÇEKİYOR
Kesme taştan yapılan kule, dikdörtgen planlı olup silmelerle üç bölüme ayrılmıştır. Yüksekliği fazla olmayan kulenin caddeye bakan cephesinde, dikdörtgen bir çerçeve içinde yerleştirilmiş yuvarlak kadranlı bir saat bulunur. Kule, üst kısmında yer alan çatısıyla sade ama güçlü bir görünüme sahiptir.
Binanın güney cephesine bitişik olarak konumlanan kule, meydana bakan tek cephesiyle öne çıkar. Saat kulesi, 1871 yılında hizmete girmiştir.
KONAK’TAN ÖNCE YAPILDI
Alsancak Demiryolları Saat Kulesi’ni özel kılan en önemli detaylardan biri, İzmir’in simgesi haline gelen Konak Saat Kulesi’nden çok daha önce inşa edilmiş olmasıdır. Bu özelliğiyle yapı, İzmir’in ilk saat kulesi olarak kayıtlara geçmiştir.
BUGÜN NEREDE, NE DURUMDA?
Günümüzde Alsancak Gar sahası içinde, TCDD 3. Bölge Müdürlüğü idare binasının biraz sağında ve iç kısımda yer alan saat kulesi, hâlâ ayakta ve saati çalışır durumda bulunuyor. Kentin hızlı temposu içinde gözden kaçsa da, Alsancak Demiryolları Saat Kulesi İzmir’in tarihine sessizce tanıklık etmeyi sürdürüyor.
KONAK'TAN DAHA ESKİ: İZMİR'İN İLK SAAT KULESİ
Birçok kişi İzmir'in ilk saat kulesinin Konak Meydanı'nda olduğunu düşünse de gerçek başkadır. Alsancak Gar binasına ekli olarak inşa edilen bu kule, 1871 yılında tamamlanmış ve şehrin ilk kule saati olma özelliğini kazanmıştır.
MİMARİ YAPISI VE İNGİLİZ ESİNTİSİ
Kesme taştan dikdörtgen planlı olarak inşa edilen yapı, İngiltere'deki küçük yolcu istasyonlarının bir minyatürü gibidir:
Gövde: Silmelerle üç bölüme ayrılmış, yüksekliği fazla olmayan ama vakur bir duruşa sahiptir.
Saat Kadranı: Caddeden geçen herkesin görebileceği şekilde dikdörtgen bir çerçeve içine yerleştirilmiş yuvarlak bir kadrana sahiptir.
Mekanizma: Kulenin saati, aradan geçen 150 yılı aşkın süreye rağmen bugün hala çalışır vaziyettedir.
LEVANTENLERİN İZİNDE BİR DURAK
Kulenin yapılış amacı, o dönem Buca'da yaşayan zengin Levanten ailelerin daha konforlu bir ortamda seyahat edebilmelerini sağlamaktı. Günümüzde 3. Bölge Müdürlüğü idari binasının hemen sağında, iç tarafta bulunan bu yapı, Alsancak’ın kalbinde sessizce tarih fısıldamaya devam ediyor.
