'Foça deyince akla mor renk gelmeli'

Turizmci ve yerel tarih araştırmacısı Sebahattin Karaca, İz Dergi’nin Ekim 2021 sayısına; Foça’nın rengi olan morun Foça Şapı ile arasındaki bağı, Antik Çağ’da morun doğadan nasıl elde edildiğini, Roma İmparatorluğu döneminde hangi anlamlara geldiğini yazdı. Okurları, tarihi bir yolculuğa çıkaran ve ilginç bilgiler paylaşan Karaca, “Foça’nın tarihten gelen ‘mor’ rengine sahip çıkmak ve mor renkle anılmasını sağlamak ‘kentimizin renk kimliğini’ yaratmak demektir” dedi.

KÜLTÜR SANAT 26.10.2021, 13:34
'Foça deyince akla mor renk gelmeli'

İZ DERGİ - Ortaçağ’da Foça Şapı dünyanın en iyi şapıydı; hatta o zamanda altından daha kıymetliydi. Özellikle kumaşlarda renk sabitleyici olarak kullanılan şapın uğruna Venedik ve Cenevizliler başta olmak üzere çeşitli İtalyan şehir devletleri ile Akdeniz korsanları kıyasıya savaşmıştır. Yine şap için Yeni Foça’da Mahonalar dünyadaki ilk mafya hareketinin temellerini atmışlardır. Vatikan da Osmanlılara şap üzerinden yaptırımlar uygulamıştır. Bu konuları en azından başlıklar halinde aktarmadan Foça Moru’na geçmek pek doğru olmaz.

Şap nedir, nerelerde bulunur, nasıl yapılır, hangi alanlarda kullanılır?

Doğada şap taş olarak, bazen de kaya tuzu görünümünde bulunur. Yunanistan, Ürdün, Mısır, Suriye’de bulunan şap maden yataklarından yüzyıllardır şap üretilir. Bizde ise Şebinkarahisar ve Kütahya’nın yanı sıra Foça’da şap madenleri bulunmaktadır.

Şap, doğada bulunan şap taşların eritilmesi ve işlenmesinden sonra elde edilen saf kalium-aluminum sülfattır. Bir nevi tuzdur. Şap üretimi uzun soluklu zor bir süreçtir. Ocaklardan çıkarılan taşlar, yüksek dereceli ateşte, toprak fırınlarda eritilir. Kanallardan geçirilerek, taştan yapılmış havuzlara aktarılır. Kanallardan akıtıldığı sırada soğuk su karıştırılır. Havuzlarda buharlaşmaya bırakılır. Buharlaşma tamamlandıktan sonra, geriye kalan pelteleşmiş madde; ılık su ilavesi ile kalium-aluminum sülfat olur. Bu malzeme kristalleşinceye kadar bir daha kaynatılır ve sonra şapa dönüştürülür.

Şap, Orta Çağ’da hafif ilaçlar yapımında, yün ve pamuk dokumacılığında, dikiş ipliği üretiminde, deri imalatında, tabaklamada, kâğıt yapımında ve kumaşlarda da renk sabitleyici olarak kullanıldığından sanayi için önemli bir ham maddedir. Son dönemde konserve ve turşu yapımında da kullanılmaya başlanmıştır.

Sanayi devrimi ile birlikte özellikle XII. yüzyıldan sonra şap, dünyanın en önemli madeni olma özelliğini kazanmıştır. Akdeniz’de süren savaşlar ve çekişmeler sırasında az üretildiği zamanlarda altın kadar kıymetli olmuştur. Bugün hâlâ koku giderici özelliğinden dolayı deodorantlarda, tıraş kesiklerinde kantaşı ve bazı damar rahatsızlıklarında ise ilaç katkı maddesi olarak kullanılır. Diş macununun katkı maddesidir. Ağız yaralarına ve sivilcelere karşı iyi geldiği de söylenir. Bit ve haşere mücadelesinde etkin ham maddedir. Göz apselerinde, su damıtmasında kullanılır. Ancak çok tüketildiği zamanlarda damarları büzücü özelliğinden ötürü bazı erkeklerde ereksiyon sorunu doğurduğu söylenir.


İZ DERGİ'NİN TAMAMINA ULAŞMAK İÇİN DOSYA LİNKİNE TIKLAYINIZ

izdergi-ekim-2021.pdf


Antik dönemde mor renk

Mor ve kızılımsı renklerin meşhur Foça Şapı ile sabitleştirilmesinden asırlar önce mor renk dünyada vardı. Nadir bulunduğu için diğer renklere göre aşırı pahalıydı.

Sur, günümüzde Lübnan olarak bilinen eski Fenike’nin bir liman kentiydi. Mor ya da erguvan renkli kumaş ticaretiyle ünlüydü. Roma İmparatorluğu’nda Sur kentiyle bağlantısı nedeniyle bu canlı renk “Sur Firfiri “olarak bilinirdi.

Antik Çağ’da mor boya, deniz salyangozlarının salgıladığı bir sıvıdan, hatta yüzlerce salyangozdan yalnızca bir damla elde edilirdi. Bu amaçla Surlular, Akdeniz sahilleri boyunca sık sık görülen brandaris ve trunculus cinsi dikenli salyangozları kullanırlardı. Salyangozların toplandığı bölgeye göre, morun farklı tonları elde edilebiliyordu. Antik Çağda mor renk, nadir bulunması ve yüksek fiyatı nedeniyle krallığın, gücün, zenginliğin simgesi olmuştu. Romalılar döneminde morun en zarif tonlarında boyanmış kıyafetleri İmparatorlar, krallar ve onlara yakın olanlar giyerdi. Mor giymeye cüret eden “halktan” kişiler, imparator fermanıyla vatan haini sayılıyordu. (2019 Watch Tower Bible and Tract Society of PA alıntıdır)

Antik Çağ’da Phokaia Moru

Antik Çağ’da M.Ö. XI. yüzyılda Midilli Adası’nda (Lesvos) yaşamış dönemin büyük şairlerinden biri olan Sappho, bir şiirinde; Mnasis isminde bir kadının kendisine, Phokaia’dan (Foça) mor renkli ve bol kokulandırılmış bir mendil gönderdiğinden bahsetmesi üzerine pek çok tarih yazarının Foça’da da mor rengin kumaşlarda ve lüks mallarda kullandığından söz eder.

Buna karşın Prof. Dr. Reinhold Schiffer’in (Ruhr Üniversitesi/Almanya) yazdığına göre; (Çevirmen Christine Çokay) o dönemde mor boyanın elde edildiği Murex Salyangozu’nun (kabuğunun) Foça denizlerinde varlığından bahseden hiçbir tarihi kaynak yoktur. “Ancak Foça’nın yaklaşık 40 kilometre kuzeyinde sahilde kurulmuş antik kent Gryneion’da deniz kabuğu tarlalarının varlığı bilinir” der ve mor boyanın ya da mor giysilerin, mendil veya baş örtülerinin Lidya’nın başşehri Antik kent Sardes’den gelmiş olabileceğinin altını çiziyor.

Orta Çağ’da Foça Moru

Orta Çağ’a gelindiğinde mor ile boyanmış kumaş, dokuma, başörtüsü, mendil ve daha başka her türden lüks giysiler renk sabitleyici olan şap ile buluştu.

Yunanistan’da, Suriye’de, Mısır’da üretilen şap ile renk sabitlemeleri yapılıyordu. Fakat buralarda üretilen şap ile yapılan renk sabitlemeleri hiçbir zaman Foça şapı ile yapılanların ayarında olamıyordu. Özellikle mor renkli kumaşlar giysiler, şallar, mendiller güneşten çabuk soluyor, yıkamalarda renk atıyor, parlaklığını da kısa sürede kaybediyordu.

Oysa Yeni Foça’da 1275’ten başlayarak Cenevizli Zacaria kardeşlerin ürettiği şap ile sabitlenen hiçbir renk diğerleri gibi çabuk solmuyor, yıkamalarda rengini atmıyor en önemlisi parlaklığını kaybetmiyordu.

Yeni Foça Şaphane dağından çıkartılan ve diğerlerine göre çok daha kaliteli olan Foça Şapı ile sabitlenerek elde edilen her şey kalitede fark atıyordu. Bu fark özellikle mor renkte kendini daha iyi ortaya koyuyordu. Foça Şapı ile sabitlenmiş mor renkli dokumalar, kumaşlar, hediyelik lüks şapkalar, mendiller, şallar hiçbir şeyden olumsuz etkilenmediğinden ve parlaklığını da koruduğundan Belçika’nın bir zamanlar liman ve sanayi kenti olan Brugge’da ve Londra’da “Foça Moru” olarak ün salmıştı. Meşhurdu ve pahalıydı.

Bu giysiler Avrupalı soyluların tercihi olmuştur. Sadece giysilerde değil başka alanlarda ve süslemelerde de mor vazgeçilmez renk olarak yaygın şekilde kullanılmıştır.

Bugüne gelindiğinde her çağda adı morla anılmış Foça’nın bundan böyle de daha sık mor renkle anılması için her alanda kullanımını teşvik etmek, yaygınlaştırmak, yetkili yetkisiz herkesin görevi olmalıdır. Foça’nın tarihten gelen “mor” rengine sahip çıkmak ve mor renkle anılmasını sağlamak aynı zamanda “kentimizin renk kimliğini “yaratmak demektir.

Foça, tarihin kendisine sunduğu ve hak ettiği bu imkândan faydalanmakla beraber adının morla özdeşleşmesini bekliyor. Foça deyince akla mor gelmeli!

Kaynaklar:

Dêzyz- Alaun Macht Und Monopol Im Mittelalter

2019 Watch Tower Bible and Tract Society of PA

Prof. Dr. Reinhold Schiffer’in (Ruhr Üniversitesi/Almanya) Çevirmen: Christina Çokay

Yorumlar (0)
Yorum yapabilmek için lütfen üye girişi yapınız!
banner218
Günün Karikatürü Tümü
banner96
banner177
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 14 36
2. Konyaspor 14 26
3. Hatayspor 14 26
4. Fenerbahçe 14 24
5. Alanyaspor 14 24
6. Başakşehir 14 22
7. Karagümrük 14 22
8. Galatasaray 14 22
9. Beşiktaş 15 21
10. Adana Demirspor 14 20
11. Antalyaspor 14 18
12. Gaziantep FK 14 18
13. Altay 14 17
14. Sivasspor 14 16
15. Giresunspor 14 16
16. Kayserispor 14 16
17. Öznur Kablo Yeni Malatya 14 13
18. Göztepe 14 11
19. Kasımpaşa 15 11
20. Rizespor 14 10
Takımlar O P
1. Ümraniye 13 27
2. Ankaragücü 14 27
3. Eyüpspor 14 27
4. Bandırmaspor 13 25
5. Erzurumspor 12 25
6. İstanbulspor 13 20
7. Tuzlaspor 12 20
8. Kocaelispor 13 20
9. Samsunspor 13 19
10. Adanaspor 14 18
11. Menemenspor 13 17
12. Gençlerbirliği 13 17
13. Boluspor 13 16
14. Denizlispor 13 15
15. Bursaspor 13 14
16. Manisa FK 14 14
17. Ankara Keçiörengücü 13 13
18. Altınordu 14 13
19. Balıkesirspor 13 7
Takımlar O P
1. Chelsea 14 33
2. Man City 14 32
3. Liverpool 14 31
4. West Ham 14 24
5. Arsenal 14 23
6. Tottenham 13 22
7. M. United 14 21
8. Wolverhampton 14 21
9. Brighton 14 19
10. Leicester City 14 19
11. Crystal Palace 14 16
12. Brentford 14 16
13. Aston Villa 14 16
14. Everton 14 15
15. Leeds United 14 15
16. Southampton 14 15
17. Watford 14 13
18. Burnley 13 10
19. Norwich City 14 10
20. Newcastle 14 7
Takımlar O P
1. Real Madrid 15 36
2. Atletico Madrid 14 29
3. Real Sociedad 15 29
4. Sevilla 14 28
5. Real Betis 15 27
6. Rayo Vallecano 15 24
7. Barcelona 14 23
8. Athletic Bilbao 15 20
9. Espanyol 15 20
10. Osasuna 15 20
11. Valencia 15 19
12. Villarreal 14 16
13. Celta de Vigo 15 16
14. Mallorca 15 16
15. Granada 15 15
16. Deportivo Alaves 15 14
17. Elche 15 12
18. Cádiz 15 12
19. Getafe 15 10
20. Levante 15 7
banner178
Anket Tümü
Olası bir erken seçimde veya 2023'te Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı kim olmalı?