02.02.2022, 08:13

İzmir’de kamu yatırımları

Kamu yatırımları devlet tarafından gerçekleştirilen ve üretime katkısı gelecek yıllara uzanan yatırımlardır. Bu yatırımlar genellikle alt yapıyı güçlendirmeye yöneliktir. Karayolları, demiryolları, limanlar, köprüler, enerji üreten tesisler, telekomünikasyon alt yapıları, sulama, sağlık, devlet binaları üretime etkileri on yıllarca süren kamu yatırımları olarak kabul edilir.

Türkiye Cumhuriyeti Devleti de her yıl bir yatırım programı hazırlar ve bunu kamuoyu ile paylaşır. Bu program devletin tarım, madencilik, imalat, enerji, ulaştırma, haberleşme, turizm, konut, eğitim, sağlık ve diğer iktisadi ve sosyal alanlarda gerçekleştirmeyi planladığı yatırımları ve bunların tahmini maliyetlerini içerir.

Ocak ayı ortasında 2022 kamu yatırım programının açıklanmasından sonra İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı Tunç Soyer 4.5 kilometrelik Halkapınar-Otogar Metro Hattı projesinin uzun zamandır ihmal edildiğini ve bu yıl da önceki yıllar gibi sembolik bir ödenek ayrılmak suretiyle geçiştirildiğini ifade etti. Bu açıklamaya itirazlar geldi, ihtiyaç olduğunda bu kaleme aktarma yapılabileceği, ayrıca anılan hattın İzmir-Ankara hızlı tren hattı tamamlanınca hayata geçirilmesinin söz konusu olduğu ileri sürüldü. Bu tartışma dikkatleri merkezi yatırım bütçesinden İzmir’e ayrılan paya çekti.

Merkezi yönetimin gerçekleştirdiği kamu yatırımları bir şehrin gelişimi ve geleceği açısından büyük önem taşımakta. Özellikle bizim gibi toplam kamu yatırım harcamalarının yüzde 70’ini aşan kısmı ile ilgili kararların hükümet tarafından alındığı ülkelerde bu yatırımların illere ya da bölgelere nasıl dağıtıldığı yukarıda belirtilen nitelikte tartışmalara yol açabilmekte.

İzmir’de merkezi yönetim yatırımları konusundaki hassasiyet yeni değil. 12 Eylül askeri darbesinden sonra yapılan ilk genel seçimde İzmir’de iş dünyasının bir kısım önde gelen iş insanları emekli Orgeneral Turgut Sunalp liderliğindeki Milliyetçi Demokrasi’ni (MDP) desteklediler. Söz konusu seçimi sürpriz bir şekilde kazanarak tek başına iktidara gelen ve liberal bir ekonomik yaklaşıma sahip olması nedeniyle devletin alt yapı yatırımlarına ağırlık vermesini savunan Anavatan Partisi (ANAP) iş insanlarının bu hamlesine İzmir’e kamu yatırımlarında cimri davranarak karşılık verdi. Türkiye’nin her tarafında, Ankara ve İstanbul’da alt yapı yatırımlarında gözle görülür iyileşmeler gerçekleşirken İzmir’de 1990’ların sonuna kadar süren bir köhneleşme yaşandı ve bu durum İzmir kamuoyunda ciddi bir tartışma konusu oldu. ANAP’ın 1991 yılından itibaren iktidardaki gücünün azalması, 1997 yılından itibaren yaklaşık beş yıl süre ile Bülent Ecevit liderliğindeki Demokratik Sol Parti’nin (DSP) hükümetlerde ağırlıklı koalisyon ortağı haline gelmesi ve DSP’den Ahmet Piriştina’nın İzmir Belediye Başkanlığını kazanması ile İzmir’de yatırımların yeniden yoğunlaşması ile bu tartışmalar bir süreliğine gündemden kalktı.

Kamu yatırımlarının illere ve bölgelere nasıl bir yaklaşımla paylaştırıldığı önemli bir konu. İzmir’in geçmişte yaşadığı ileri sürülen olumsuz deneyim ile hükümetin muhalif belediyelere karşı takındığı tasvip edilemeyecek tavır dikkate alındığında bu konudaki hassasiyet ve tepkiler doğal ve dikkate değer gözüküyor. Kamu yatırımları kamu yararını maksimize edecek şekilde mi dağıtılıyor? Bu yatırımlarda bölgesel ekonomik dengesizliklerin giderilmesine mi ağırlık veriliyor? Ya da getirisi yüksek bölge ve iller mi ön plana çıkıyor? Yoksa yatırım bütçesi hükümet tarafından partizan bir anlayışla mı illere ve bölgelere dağıtılıyor?

Bu yazıyı hazırlarken ben merkezi bütçeden İzmir’de yıllar itibariyle kişi başına ne tutarda yatırım yapılmasının planlandığını merak ettim. Grafik 1’de 2007-2017 yılları arasında İzmir için planlanan kamu yatırımlarının kişi başına değerinin kabaca 80 dolardan 180 dolara kadar yükseldiği ve sonrasında kişi başına 60 dolara kadar düştüğü görülüyor. İlk bakışta grafiğin Türkiye ekonomisinin performansına paralel bir görünüm arz ettiği ileri sürülebilir ama çok ihtiyatlı olmak gerekiyor tabii. Çünkü bunlar sadece bütçeye konulan ödenekler. Bunların ne kadarının harcandığı, projelerin ne ölçüde gerçekleştiği ayrı bir değerlendirme konusu. Ayrıca diğer illerde durumun ne olduğuna da bakılması ve karşılaştırma yapılması gerekir.

Grafik 1: Yıllar İtibariyle İzmir’de Kişi Başına Kamu Yatırımları (2007-2022)

Kaynak: TUİK, İZTO, Basın

Diğer yandan Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı web sayfasında İzmir en çok yatırım ödeneği ayrılan on il arasında gösteriliyor. Bu illerden altısı nüfusu yüksek, ekonomisi canlı olan ve kamu yatırımlarının getirilerinin yüksek olması beklenen iller (Ankara, İstanbul, İzmir, Antalya, Bursa, Konya). Diğer dört ilin ise gelişiminin desteklenmesi gereken illerden oluştuğu izlenimi edinilmekte (Artvin, Diyarbakır, Mardin, Şanlı Urfa). Ama, örneğin 2019 yılında söz konusu illere yapılan yatırımların toplam değerleri çok etkileyici gözükse de Grafik 2 anılan yılda kişi başına planlanan yatırımların bu iller arasında büyük farklılıklar gösterdiğini ortaya koyuyor. Örneğin; söz konusu illerden Artvin’de 2019 yılı için kişi başına planlanan kamu yatırımı 663 dolar iken, bu tutar Urfa için 27, İzmir için 92, Ankara için 222 ve İstanbul için 121 dolar civarında. Bu durum, konunun çok dikkat edilmesi gereken bir başka boyutunu ortaya koyuyor.

Grafik 2: İllerde Kişi Başına Kamu Yatırımları (2019)

Kaynak: www.sbb.gov.tr/yatirimlarin-illere-gore-dagilimi

Başka sorular da var. Bir şehir, merkezi bütçeden ödediği vergi ya da ülke ekonomisine katkısı oranında mı pay almalıdır? Ya da bir ile yapılan yatırım komşu illere de katkı sağlıyorsa (İzmir-Aydın Otobanı ya da Adnan Menderes Havaalanı gibi) bu yatırım hangi il veya illere yapılmış kabul edilmeli?

İzmir’e yapılması planlanan yatırımları, bunların gerçekleşmelerini gösteren, şeffaflığı esas alan, bir web sitesi ile işlenebilir bir veri tabanının kurulması ve (aslında bu da bir kamu yatırımı gibi görülebilir) halkın paylaşımına açılması tartışmaların açığa kavuşmasına katkı sağlayabilir. Böyle bir kaynak söz konusu yatırımlar hakkındaki gerçeğin daha net bir şekilde anlaşılmasını sağlayacak, bu konuda yapılacak araştırma ve raporların da çoğalmasını sağlayacaktır. Bu konuda inisiyatif alabilecek kuruluşların İzmir’deki üniversiteler, İzmir Kalkınma Ajansı, İzmir Büyükşehir Belediyesi, İzmir Valiliği İl Planlama Koordinasyon Müdürlüğü olabileceğini düşünüyorum.

Yorumlar (0)
Yorum yapabilmek için lütfen üye girişi yapınız!
banner238
Günün Karikatürü Tümü
banner96
banner237
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Fenerbahçe 13 29
2. Galatasaray 13 27
3. Adana Demirspor 13 24
4. Konyaspor 14 24
5. Başakşehir 13 24
6. Kayserispor 14 23
7. Trabzonspor 13 23
8. Beşiktaş 13 22
9. Alanyaspor 14 17
10. Gaziantep FK 13 16
11. Antalyaspor 12 16
12. Giresunspor 13 15
13. Kasımpaşa 13 15
14. Hatayspor 13 14
15. Karagümrük 13 13
16. Ankaragücü 13 13
17. Sivasspor 14 11
18. İstanbulspor 13 8
19. Ümraniye 13 7
Takımlar O P
1. Eyüpspor 15 34
2. Rizespor 14 25
3. Pendikspor 14 25
4. Keçiörengücü 14 25
5. Boluspor 14 25
6. Samsunspor 14 24
7. Bodrumspor 14 22
8. Bandırmaspor 14 21
9. Manisa FK 13 20
10. Sakaryaspor 15 19
11. Altay 14 18
12. Adanaspor 14 17
13. Göztepe 13 17
14. Tuzlaspor 14 16
15. Erzurumspor 14 14
16. Altınordu 13 12
17. Ö.K Yeni Malatya 15 11
18. Gençlerbirliği 14 7
19. Denizlispor 14 6
Takımlar O P
1. Arsenal 14 37
2. M.City 14 32
3. Newcastle 15 30
4. Tottenham 15 29
5. M. United 14 26
6. Liverpool 14 22
7. Brighton 14 21
8. Chelsea 14 21
9. Fulham 15 19
10. Brentford 15 19
11. Crystal Palace 14 19
12. Aston Villa 15 18
13. Leicester City 15 17
14. Bournemouth 15 16
15. Leeds United 14 15
16. West Ham United 15 14
17. Everton 15 14
18. Nottingham Forest 15 13
19. Southampton 15 12
20. Wolves 15 10
Takımlar O P
1. Barcelona 14 37
2. Real Madrid 14 35
3. Real Sociedad 14 26
4. Athletic Bilbao 14 24
5. Atletico Madrid 14 24
6. Real Betis 14 24
7. Osasuna 14 23
8. Rayo Vallecano 14 22
9. Villarreal 14 21
10. Valencia 14 19
11. Mallorca 14 19
12. Real Valladolid 14 17
13. Girona 14 16
14. Almeria 14 16
15. Getafe 14 14
16. Espanyol 14 12
17. Celta Vigo 14 12
18. Sevilla 14 11
19. Cadiz 14 11
20. Elche 14 4
Anket Tümü
Olası bir erken seçimde veya 2023'te Millet İttifakı'nın Cumhurbaşkanı adayı kim olmalı?